كتاب مذهبى يا دفترهاى « فروردين يشت » ( سدهء 7 ق . م . ) و « مهريشت » ( سدهء 7 - 6 ق . م . ) و همان داستان « زريادر و هودات » ( سدهء 6 ق . م . ) ياد كرد ؛ خصوصا در مورد كتاب اخير خارس ميتلنى افزوده است كه اين داستان عاشقانه در آسيا به قدرى مشهور است كه مردم در معابد و قصور و خانه‌هاى خود تصاويرى از آن بر ديوارها نگاشته‌اند « 1 » . اينك بجز روايت يونانى آتنائوس نئوكراتيس از داستان مزبور آثار ديگرى از زبان مادى باستان بدست نيفتاده ؛ اما چنان‌كه كليما - ريپكا هم معتقدند ، قدر مسلّم اينكه ايرانيان باستان ترانه‌هاى عاميانه ، خصوصا افسانه‌هاى پهلوانى ، اساطير و ابداعات نظير آن را داشته‌اند . شايد كه چيزهايى از آنها به‌صورت خيلى تغييريافته در آثار شاعرانى كه بعدا افسانهء شاهى ايران باستان را ساخته‌اند ؛ و همچنين در آثار چند نويسندهء يونانى موجود باشد « 2 » . بارى ، هم از مقولهء كتاب - خواه در عهد مادى يا پارسى - بايد از دفترهاى شاهى ( - بازيليكا ديفتراى ) ياد كرد ، كه بعدا بشرح خواهد آمد ؛ ولى آنها چنان‌كه از گزارش كتزياس كنيدوسى و روايت تورات يهودان برمىآيد : تاريخ پادشاهى مادان ، وقايع‌نامه‌هاى پارسى ، سالنامه‌ها و روزنامه‌هاى شاهنشاهى مضبوط در خزائن سلطنتى يا كتابخانه‌هاى دولتى بوده‌اند ، كه بعدا بشرح خواهد آمد . مشهور است كتابهاى خزانهء تخت‌جمشيد در آتش‌سوزى كه اسكندر به راه انداخت ، سوخته شد و هم گفته‌اند كه بسيارى از كتب « دژنپشت » هاى ايران - در شوش و همدان و استخر - به مصر و يونان ارسال گرديد ، كه ترجمه كردند و از آنها بهره بردند . علاوه بر اصطلاح‌هاى « مجلّه » ( آرامى ) ، « دفتر » ( يونانى ) و « نپى / نپيك / نپشت ، كراسك ، نسك ، داتستان ، مانسر ، نامگ / نامه » ( فارسى ) به مفهوم « كتاب » ، همانا از مرادفات با آن واژه‌هاى ديگر پهلوى « ماتان / مادان / ماتيگان / ماتيان » باشد كه در اصل به معناى « نمردنى » بوده ، چنان‌كه بعدا ضمن شرح اصطلاح « كتابدار » در زبان پهلوى خواهد آمد ، كليهء مضبوطات مكتوب را به « نامردگان » تعبير مىكرده‌اند « 3 » ، كه تعبيرى بسيار پرمعنا و حكيمانه است . همچنين صفت « خوب نپيك » پهلوى بر مردم درس‌خوانده ، اديب و روشنفكر اطلاق مىشده ( رش : خسرو كواتان

--> ( 1 ) . و هرود و ارنگ ( ماركوارت ) ، ص 141 / حماسه‌سرايى در ايران ( صفا ) ، ص 123 . ( 2 ) . تاريخ ادبيات ايران ( ريپكا ) ، ص 46 / History of Iranian Literature , Holland , 1968 , p . 23 . ( 3 ) . Studi Orientalisttici in onore di G . 1 . della Vida , p . 330 .